ကမ္ဘာကြီးက လွန်ခဲ့တဲ့ ကြာသပတေးနေ့ ကမှ စတင်ဖြစ်တည်ခဲ့တာလား?
သင့်မှာ ငယ်ဘဝအမှတ်တရတွေ ရှိတယ်။ မနေ့က ဘာစားခဲ့လဲဆိုတာ မှတ်မိနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ်လို့များ စကြဝဠာကြီးတစ်ခုလုံး၊ သင့်အမှတ်တရတွေ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းတွေ အားလုံးဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ ကြာသပတေးနေ့ကမှ ရုတ်တရက် ပေါ်လာတာပါ လို့ပြောရင် သင်ယုံမလား?
ကမ္ဘာကြီးက လွန်ခဲ့တဲ့ "ကြာသပတေးနေ့" ကမှ စတင်ဖြစ်တည်ခဲ့တာလား?
သင့်မှာ ငယ်ဘဝအမှတ်တရတွေ ရှိတယ်။ မနေ့က ဘာစားခဲ့လဲဆိုတာ မှတ်မိနေတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ်လို့များ စကြဝဠာကြီးတစ်ခုလုံး၊ သင့်အမှတ်တရတွေ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းတွေ အားလုံးဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ ကြာသပတေးနေ့ကမှ ရုတ်တရက် ပေါ်လာတာပါ လို့ပြောရင် သင်ယုံမလား? ဒါက ရူးကြောင်ကြောင်နိုင်ပေမယ့် ဒီလိုမဟုတ်ဘူးဆိုတာကို ဘယ်သူမှ သက်သေမပြနိုင်ပါဘူး။
Last Thursdayism ဆိုတာ ဘာလဲ?
ဒါဟာ သိပ္ပံနဲ့ ဒဿနပညာရပ်ကြားက ထူးခြားတဲ့ တွေးခေါ်မှုဆိုင်ရာ စမ်းသပ်ချက် (Thought Experiment) တစ်ခုပါ။ ဒီသဘောတရားက ဘာပြောလဲဆိုတော့ -
ကမ္ဘာကြီးဟာ လွန်ခဲ့တဲ့ ကြာသပတေးနေ့ကမှ စတင်ဖန်တီးခံလိုက်ရတာပါ။
ဒါပေမဲ့ "ဟောင်းနွမ်းမှုတွေနဲ့ အတူတကွ" (Created with the appearance of age) ဖန်တီးခံလိုက်ရတာ ဖြစ်တယ်။
ဥပမာ - သင့်ဦးနှောက်ထဲက အတိတ်က အမှတ်တရတွေ၊ မြေကြီးထဲက နှစ်သန်းချီကြာတဲ့ ဒိုင်နိုဆော အရိုးတွေ၊ ကောင်းကင်က ကြယ်အလင်းရောင်တွေ အားလုံးကို "လွန်ခဲ့တဲ့ ကြာသပတေးနေ့" ကမှ ဖန်တီးရှင် တစ်ယောက်ယောက်က အဆင်သင့် ထည့်သွင်းပေးလိုက်တာ ဖြစ်တယ်။
ရိုးရိုးရှင်းရှင်း ပြောရရင် - ကွန်ပျူတာဂိမ်းတစ်ခုကို ဖွင့်လိုက်တဲ့အခါ ဇာတ်လမ်းက အစက ပြန်စတာမဟုတ်ဘဲ Level 50 လောက်ကနေ Backstory တွေအကုန်ပါပြီးသားနဲ့ စကစားရတာမျိုးပါ။
ဘယ်ကနေ စပေါ်လာတာလဲ?
ဒီအယူအဆဟာ Omphalos hypothesis လို့ခေါ်တဲ့ ဒဿနကနေ ဆင်းသက်လာတာပါ။ ၁၈၅၇ ခုနှစ်တုန်းက Philip Gosse ဆိုသူက "ကမ္ဘာကြီးကို ဘုရားသခင် ဖန်တီးတုန်းက ဟောင်းနွမ်းနေတဲ့ ပုံစံအတိုင်း ဖန်တီးခဲ့တယ်" (ဥပမာ - အာဒမ်ကို ဖန်တီးကတည်းက ချက်ကြိုးရာ ပါပြီးသား) လို့ ဆိုခဲ့ဖူးပါတယ်။ နောက်ပိုင်းမှာ ဒဿနပညာရှင် Bertrand Russell က "ကမ္ဘာကြီးက လွန်ခဲ့တဲ့ ၅ မိနစ်ကမှ ဖြစ်လာတာလည်း ဖြစ်နိုင်တာပဲ" ဆိုပြီး ထပ်မံချဲ့ထွင်ခဲ့ရာကနေ အခုအင်တာနက်ခေတ်မှာ "Last Thursdayism" ဆိုပြီး လူသိများလာတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သိပ္ပံနည်းကျ အတည်ပြုလို့ ရလား?
ဒီအချက်က အရေးအကြီးဆုံးပါပဲ။ Last Thursdayism ဟာ သိပ္ပံနည်းကျ သီအိုရီ (Scientific Theory) မဟုတ်ပါဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူ့ကို "မှားကြောင်း သက်သေပြလို့ မရနိုင်လို့" (Unfalsifiable) ဖြစ်နေလို့ပါပဲ။
သိပ္ပံပညာဆိုတာ အမှား၊ အမှန် ခွဲခြားလို့ရမှ သိပ္ပံမည်ပါတယ်။ ဥပမာ - "ရေက ၁၀၀ ဒီဂရီမှာ ဆူတယ်" ဆိုတာကို စမ်းသပ်လို့ရတယ်။ ဒါပေမဲ့ "ကမ္ဘာကြီးက ကြာသပတေးနေ့ကမှ ပေါ်လာပြီး အတိတ်အတုတွေ ထည့်ထားတယ်" ဆိုတဲ့အချက်ကိုတော့ ဘယ်လိုနည်းနဲ့မှ စမ်းသပ်လို့ မရပါဘူး။ သင်ပြမယ့် သက်သေမှန်သမျှ (ဓာတ်ပုံ၊ မှတ်ဉာဏ်၊ ကာဗွန်သက်တမ်း) အားလုံးကလည်း ကြာသပတေးနေ့ကမှ တပါတည်း ပါလာတယ်လို့ ငြင်းလို့ရနေလို့ပါပဲ။
ဒါဆို ဘာလုပ်ဖို့ စဉ်းစားနေမှာလဲ? ဒီအယူအဆက ကျွန်တော်တို့ကို ရူးသွပ်သွားအောင် လုပ်နေတာ မဟုတ်ပါဘူး။ Critical Thinking (ဝေဖန်ပိုင်းခြား တွေးခေါ်မှု) အတွက် သင်ခန်းစာ ပေးနေတာပါ။
Occam’s Razor (အော့ကမ်၏ ဓားသွား) ဆိုတဲ့ မူဝါဒအရ
"အဖြေတစ်ခုက ရှုပ်ထွေးလွန်းပြီး သက်သေပြစရာမလိုဘဲ မှန်နေတယ်ဆိုရင်၊ ရိုးရှင်းတဲ့ အဖြေကသာ အမှန်ဖြစ်နိုင်ခြေ များတယ်" ဆိုတာကို သတိပေးနေတာပါ။ ကျွန်တော်တို့ မှတ်ဉာဏ်တွေနဲ့ သမိုင်းကြောင်းတွေဟာ အစစ်အမှန်ဖြစ်တယ်လို့ ယုံကြည်တာက၊ ကြာသပတေးနေ့ကမှ ပေါ်လာတယ်ဆိုတာကို ယုံတာထက် ပိုပြီး လက်တွေ့ကျပါတယ်။
ဒါကြောင့် လာမယ့် ကြာသပတေးနေ့ရောက်ရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ပြန်မေးကြည့်ပါ... "ငါ တကယ် ရှိနေတာ သေချာရဲ့လား" လို့။
Source: Bertrand Russell’s "Five Minute Hypothesis" & Omphalos hypothesis (Philosophy of Logic).
Author's Note: ဤဆောင်းပါးသည် ဒဿနဆိုင်ရာ တွေးခေါ်မှု (Thought Experiment) သက်သက်သာဖြစ်ပြီး ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးယုံကြည်မှုများကို ထိပါးလိုရင်း မရှိပါ။ ရှုပ်ထွေးသော သီအိုရီများကို နားလည်လွယ်အောင် ရိုးရှင်းစွာ တင်ဆက်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။